Przystanek Środa Wielkopolska Wąskotorowa to jeden z punktów na trasie jednej z ostatnich czynnych kolei wąskotorowych w Wielkopolsce. Znajduje się zaledwie 350 metrów od dworca PKP, pełniąc funkcję stacji przeładunkowej i przesiadkowej między torami wąsko- i normalnotorowym. To tutaj kiedyś przeładowywano towary, a dziś zatrzymują się turystyczne pociągi ciągnięte parowozami Px48, które od ponad wieku kursują na 14-kilometrowej trasie ze Środy do Zaniemyśla.

Dla kogoś kto szuka autentycznych śladów kolejowej przeszłości, to miejsce warte uwagi. Nie ma tu muzealnej sterylności – widać ślady dawnej funkcji stacji, zachowane elementy infrastruktury, a przy odrobinie szczęścia można obserwować przygotowania składu do odjazdu.

Historia przystanku i jego rola w sieci kolejowej

Linia przez przystanek Środa Wąskotorowa została otwarta w sierpniu 1909 roku, a pierwszy pociąg przejechał tędy 1 maja 1910 roku. Od samego początku miejsce to pełniło strategiczną rolę – to właśnie tutaj spotykały się dwa światy kolejowe. Wagony towarowe z wąskich torów ładowano na transportery normalnotorowe, dzięki specjalnej rampie zwanej potocznie „katapultą”.

Przystanek leży 680 metrów od stacji początkowej Środa Miasto, na dość stromym zjeździe – różnica wysokości wynosi aż 10 metrów. Pociąg pokonuje ten odcinek z charakterystycznym sapaniem parowozu, co już na starcie podróży daje poczucie autentycznej kolejowej przygody. Wzdłuż toru stoi charakterystyczna tablica stacyjna z napisem „Środa Wąskotorowa”, która wita pasażerów od dziesięcioleci.

Do lat 70. XX wieku przejście na dworzec główny PKP zapewniała kładka dla pieszych położona nad torami bocznicy. Dzięki temu przesiadka między pociągami wąsko- i normalnotorowym była błyskawiczna.

Co zobaczyć na przystanku

Dziś na stacji zachował się pojedynczy peron ziemny, przy którym zatrzymują się składy turystyczne. To co wyróżnia to miejsce, to widoczne elementy dawnej infrastruktury przeładunkowej. Można zobaczyć rampę do załadunku wagonów normalnotorowych na transportery wąskotorowe oraz rampę do przeładunku ręcznego między wagonami obu rozstawów szyn.

W trawie wciąż leżą stare transportery z oznaczeniami PKP – niemymi świadkami czasów, gdy przez stację przewalały się tony buraków cukrowych ze środowisku majątków ziemskich. Zachował się też budynek stacyjny, choć inne zabudowania zostały rozebrane w 2010 i 2014 roku.

Torowisko jest rozległe i uporządkowane. Składa się z toru zasadniczego biegnącego wzdłuż peronu oraz toru dodatkowego pełniącego rolę mijanki. Kiedyś mógł przyjmować spore składy towarowe – dziś świadczy o skali działalności, jaką prowadziła Średzka Kolej Powiatowa w swoich najlepszych latach.

Przejazd przez przystanek – co poczujesz

Pociąg wyrusza ze stacji głównej łukiem w lewo, wzdłuż ogrodzenia średzkiej cukrowni. Pokonując stromy zjazd, po chwili osiąga przystanek Środa Wąskotorowa. Tutaj skład zwalnia, czasem zatrzymuje się na dłużej, jeśli wsiadają pasażerowie lub trzeba przepuścić pociąg jadący z przeciwka.

Z peronu widać w oddali tory normalnotorowe. Przed laty pociągi wąskotorowe były tu komunikowane z pociągami kursującymi między Poznaniem a Jarocinem, Ostrowem Wielkopolskim, Kępnem czy Kluczborkiem. Dziś ta funkcja przesiadkowa nie istnieje, ale bliskość dworca PKP sprawia, że można połączyć przejazd ciuchcią z podróżą zwykłym pociągiem.

Na trasie Środa Miasto – Zaniemyśl znajduje się łącznie 5 stacji i 3 przystanki. Środa Wąskotorowa to drugi punkt po stacji początkowej, więc podróż właściwie dopiero się zaczyna.

Średzka Kolej Powiatowa – czym jest i dlaczego warto

Cała linia ma ponad 120 lat. Powstała w 1898 roku z inicjatywy właścicieli majątków ziemskich, którzy potrzebowali sprawnego transportu płodów rolnych. W okresie międzywojennym sieć liczyła 118 kilometrów, stanowiąc jedną z najlepiej rozwiniętych samorządowych kolei w Polsce. Co ciekawe, przynosiła spore dochody, dzięki czemu inwestowano w nowoczesne rozwiązania – w latach 30. wybudowano m.in. turbinę wiatrową zasilającą agregat prądotwórczy.

Po wojnie kolej przejęły PKP. W latach 1952-1954 tory przekuto z rozstawu 1000 mm na 750 mm. Stopniowo likwidowano kolejne odcinki – w 1973 roku przestano dojeżdżać do Poznania, w 1977 zlikwidowano największy fragment sieci. Od tamtej pory w eksploatacji pozostał tylko 14-kilometrowy odcinek ze Środy do Zaniemyśla.

W 2001 roku PKP wstrzymało ruch i planowało likwidację linii. Na szczęście powiat średzki przejął kolejkę pod swoją opiekę. Od 2003 roku wróciły sezonowe składy turystyczne, a od 2015 roku kolejką zarządza Towarzystwo Przyjaciół Kolejki Średzkiej „Bana” – grupa pasjonatów, dzięki którym pociągi znów jeżdżą regularnie.

Parowozy Px48 – serce średzkiej wąskotorówki

Większość pociągów obsługują parowozy Px48 – legendarne maszyny, które do dziś budzą podziw. Dwa egzemplarze (Px48-1756 i Px48-1920) przeszły gruntowne remonty i prowadzą składy turystyczne. We wrześniu 2017 roku pierwszy z nich powrócił na szlak po długiej naprawie kotła, a w listopadzie 2021 zakończono remont drugiego.

Przejazd trwa około godziny w jedną stronę, przy średniej prędkości 14 km/h. To tempo pozwala spokojnie podziwiać okoliczne pola, poczuć zapach dymu z parowozu i usłyszeć charakterystyczne sapanie maszyny. W wyjątkowych sytuacjach technicznych parowóz może zostać zastąpiony lokomotywą spalinową, ale to rzadkość.

Średzka kolejka jest jedną z nielicznych w Europie, która niemal do końca regularnej eksploatacji w 2001 roku pozostała wierna trakcji parowej. Dopiero tuż przed zamknięciem wprowadzono wagon motorowy.

Praktyczne informacje – bilety, godziny, dojazd

Kiedy jeździ: Pociągi kursują od maja do września, głównie w weekendy i dni świąteczne. Najczęściej uruchamiane są trzy pary pociągów dziennie. Aktualny rozkład jazdy trzeba sprawdzić na stronie sredzkakolej.pl, bo w różnych sezonach może się zmieniać.

Bilety: Kupić można w kasach biletowych w Środzie Wielkopolskiej i Zaniemyślu. Na pozostałych przystankach (w tym na Środzie Wąskotorowej) sprzedaje je obsługa pociągu. Nie ma możliwości zakupu online z wyprzedzeniem. Ceny są różne w zależności od rodzaju biletu – dostępne są bilety rodzinne i grupowe.

Jak dojechać: Przystanek Środa Wąskotorowa znajduje się 350 metrów od dworca PKP Środa Wielkopolska. Samochodem ze stolicy Wielkopolski to około 30-40 minut drogą ekspresową S11 w stronę Katowic (zjazd na węźle Środa Wielkopolska). Stacja główna Środa Miasto znajduje się przy ul. Niedziałkowskiego 25.

Warto przewieźć rower – do składu można doczepić wagon towarowy, w którym zmieści się kilka jednośladów. Dzięki temu można dojechać do Zaniemyśla, pospacerować nad Jeziorem Raczyńskim lub odwiedzić Wyspę Edwarda, a potem wrócić pociągiem.

Dla kogo: To miejsce spodoba się miłośnikom kolei, rodzinom z dziećmi (dzieciaki uwielbiają parowozy), fotografom i wszystkim, którzy szukają spokojnej, nostalgicznej wycieczki z dala od miejskiego zgiełku. Przejazd nie wymaga specjalnej kondycji – wystarczy wsiąść do wagonu i dać się wieźć.

Ile czasu: Sama jazda w jedną stronę to godzina. Jeśli planujecie przejazd tam i z powrotem z krótkim postojem w Zaniemyślu, zarezerwujcie pół dnia. Jeśli chcecie zobaczyć parowozownię w Środzie i pospacerować nad jeziorem – lepiej przeznaczyć cały dzień.